Jak zwalczyć refluks i pozbyć się zgagi?

Refluksja żołądkowa?
Nie.
Refluks żołądka?
Też nie.
Nie żołądka? To może refluks przełyku??
Niestety nie!!

Ten artykuł sprowadzi Cię na ziemię i nauczysz się pewnie poruszać w temacie choroby refluksowej przełyku – tak poprawnie nazywa się to schorzenie.

Powiem Ci, że to nie wszystko! Myślę, że razem mamy dużą szansę pokonać tę palącą zmorę.

Zapoznaj się z kluczowymi informacjami i cennymi wskazówkami. Jeśli będzie Ci ich za mało, to sięgnij po wspomniany na końcu tekstu poradnik.

Wytłumaczenie na czym polega choroba?

Sprawa dzieje się w ludzkim ciele w miejscu połączenia przełyku z żołądkiem. W normalnych okolicznościach jedzenie i picie trafia po połknięciu z przełyku do żołądka. W sytuacji kiedy dochodzi do cofania się zawartości żołądka do przełyku, czyli do jej zarzucenia (refluksu) i jednocześnie wywołuje to dokuczliwe objawy i/lub zapalenie przełyku, to mówimy o chorobie refluksowej przełyku (gastroesophageal reflux disease – GERD).

W ścianie przełyku, tuż przy jego ujściu do żołądka znajduje się mający kształt pierścienia i pełniący rolę zastawki mięsień. Nazywa się on zwieraczem dolnym przełyku (lower esophageal sphincter – LES). Kiedy kęs pokarmu przechodzi przez przełyk, to zwieracz rozluźnia się, pokarm wpada do żołądka i po chwili zwieracz kurczy się. Mechanizm ten jest potrzebny aby kwaśna treść żołądka nie cofała się i nie uszkadzała mniej odpornego na kwas przełyku.

Choroba refluksowa przełyku ujawnia się na skutek nieprawidłowego działania mięśnia zwieracza dolnego przełyku. Jednym ze stanów, które mogą prowadzić do zaburzenia pracy zwieracza jest przepuklina rozworu przełykowego przepony (hiatal hernia). Jest to wpuklenie części żołądka z jamy brzusznej do klatki piersiowej przez rozwór przełykowy przepony (hiatus).

Domyślam się, że jeśli nie masz wykształcenia medycznego, to możesz mieć trudności ze zrozumieniem dokładnie o co chodzi. Dlatego obejrzyj proszę poniższe video – powinno ono rozwiać Twoje wątpliwości.

Powtórka z angielskiego: esophageus – przełyk, stomach – żołądek, diaphragm – przepona (mięsień w kształcie dzwona oddzielający klatkę piersiową od jamy brzusznej).

Co powoduje, że mięsień zwieracz dolny przełyku nie działa sprawnie?

1) Jak już wiesz obecność przepukliny rozworu przełykowego przepony może wpływać na rozluźnienie zwieracza. Ponieważ w medycynie jak w kinie, to choroba refluksowa przełyku rozwija się tylko u około połowy Pacjentów z przepukliną. Pozostali przepuklinę mają, często o niej nie wiedzą i zupełnie nic z tego powodu nie odczuwają. No dobra, co jeszcze nasila rozluźnienie zwieracza i objawy refluksu?

2) Przyczyna najczęstsza: BŁĘDY DIETETYCZNE, czyli spożycie:

  • pokarmów zawierających duże ilości tłuszczów np. pączki, pizza, chałwa
  • pokarmów doprawionych na ostro np. chili
  • pomidorów i ich przetworów (sosy do makaronów, ketchup,)
  • słodyczy, czekolady
  • owoców cytrusowych

Uwaga! Znowu w medycynie jak w kinie! Rozluźnienie LES po spożyciu pokarmów jest sprawą bardzo indywidualną. Niektórzy po zjedzeniu np. pomidora bardzo się męczą inni zaś wcale. Nie powiem Ci, czy możesz jeść pomidory. Sygnalizuję jedynie na co warto zwrócić uwagę. Obserwuj siebie!

3) NADWAGA, OTYŁOŚĆ – czyli kumulacja błędów dietetycznych popełnionych w długim czasie. Główny i bardzo niekorzystny rokowniczo czynnik. Wzrost ciśnienia w jamie brzusznej spowodowany nadmiarem tkanki tłuszczowej rozpycha rozwór przepony i prowadzi do niewydolności zwieracza. W poradniku, który rekomenduję na końcu wpisu znajdziesz gotową dietę rozpisaną dzień po dniu. Jej zastosowanie pozwoli Ci schudnąć.

4) WZDĘCIA – jedzenie w pośpiechu, szybkie połykanie bez dokładnego pogryzienia i gadulstwo w trakcie posiłków prowadzą do zagazowania, zwiększenia ciśnienia w jamie brzusznej i w efekcie rozluźnienia LES.

5) CIĄŻA – obecność nienarodzonego dziecka, podobnie jak w przypadku otyłości i wzdęć powoduje wzrost ciśnienia w brzuchu i sprzyja refluksowi.

leki6) LEKI – cała masa różnych medykamentów. Reakcja na nie podobnie jak z przepukliną i pokarmami – sprawa indywidualna. Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki przeczytaj dołączoną do opakowania ulotkę i sprawdź, czy nie należą do wymienionych poniżej grup leków. Jeśli tak jest – skonsultuj się z lekarzem.

  • niesteroidowe leki przeciwzapalne, popularne leki przeciwbólowe: ibuprofen (np. Nurofen), aspiryna, ketoprofen (np. Ketonal), naproksen (np. Apo-Napro), diklofenak (np. Dicloberl)
  • antykoncepcja hormonalna
  • leki rozkurczające stosowane w astmie oskrzelowej – beta2mimetyki np. Ventolin
  • leki spowalniające akcję serca stosowane w leczeniu nadciśnienia i niewydolności krążenia – betablokery np. Bisocard
  • blokery kanału wapniowego, stosowane w leczeni nadciśnienia np. Amlozek
  • azotany – stosowane w chorobie niedokrwiennej mięśnia sercowego np. Nitromint
  • leki antycholinergiczne stosowane w leczeniu choroby Parkinsona np. Akineton
  • benzodiazepiny – stosowane w leczeniu zaburzeń snu i zaburzeń lękowych np. Stilnox

Jak objawia się choroba refluksowa przełyku?

W Europie objawy choroby refluksowej przełyku choć raz w tygodniu obserwuje u siebie około 20% ludzi. Gama  tych objawów jest bardzo duża. Akademicki podział objawów ułatwiający w znacznym stopniu lekarzowi zaplanowanie postępowania z Pacjentem obejmuje:

  • objawy typowe: przełykowe
  • objawy nietypowe: pozaprzełykowe
  • objawy alarmujące.

Każdy choruje jak umie. Manifestacja choroby może przebiegać bardzo różnie: od typowej zgagi i uczucia cofania się aż po nawracające zapalenie ucha środkowego bez innych skarg, co może sprawiać duże trudności diagnostyczne. Podobne objawy jak refluks mogą dawać bardzo poważne choroby takie jak np. zawał mięśnia sercowego. Z tego względu osoby z objawami choroby refluksowej przełyku nie powinny podejmować samodzielnego leczenia tylko szukać pomocy lekarskiej.

OBJAWY TYPOWE (PRZEŁYKOWE)

  • zgaga – opisywana przez Pacjentów jako uczucie pieczenia mające źródło w żołądku lub za mostkiem i promieniujące do szyi, gardła
  • regurgitacje – uczucie cofania treści żołądkowej do przełyku
  • puste odbijania
  • kwaśny i/lub słony smak w ustach (water brash)

Dolegliwości te nasilają się w pozycji leżącej, przy pochylaniu się do przodu, zwłaszcza po obfitym, tłustym posiłku.

OBJAWY NIETYPOWE (POZAPRZEŁYKOWE)

  • chrypka – szczególnie poranna
  • nieprzyjemny zapach z ust
  • pobolewanie gardła i krtani
  • duszność
  • suchy kaszel lub świszczący oddech – objawy jak w astmie oskrzelowej
  • nudności
  • uczucie pełności w nadbrzuszu
  • wzdęcia
  • ból w klatce piersiowej – choroba refluksowa przełyku jest najczęstszą przyczyną niesercowego bólu w klatce piersowej zlokalizowanego za mostkiem

OBJAWY ALARMUJĄCE

Wystąpienie objawów z tej grupy jest bezwzględnym wskazaniem do gastroskopii, gdyż istnieje konieczność wykluczenia pozapalnego zwężenia przełyku i /lub nowotworu przełyku.

  • zaburzenia połykania (dysfagia)
  • bolesne przełykanie (odynofagia)
  • chudnięcie
  • krwawienie
  • współistniejąca niedokrwistość.

Jak rozpoznaje się chorobę refluksową przełyku?

W typowych przypadkach chorobę rozpoznaje się na na podstawie obrazu klinicznego przez analizę charakteru, czasu trwania i nasilenia objawów. Umiarkowanie nasilone, występujące od niedawna, typowe objawy upoważniają do rozpoczęcia leczenia bez konieczności wykonywania badań dodatkowych. Potwierdzeniem diagnozy jest szybka poprawa i ustąpienie objawów podczas leczenia.

Jakie badania dodatkowe wykonuje się w razie wątpliwości?

Spektrum narzędzi diagnostycznych jest szerokie. Wymienione poniżej badania wraz z ich opisem, wskazaniami i przeciwwskazaniami do ich wykonania omawiam dokładniej w rekomendowanym na końcu wpisu poradniku.

  • test z inhibitorem pompy protonowej (IPP) – polega na włączeniu na podstawie obrazu klinicznego leku zmniejszającego wydzielanie soku żołądkowego; jeśli podczas testu objawy się zmniejszają, to przemawia to za obecnością choroby refluksowej; test znajduje zastosowanie w przypadku diagnozowania niewyjaśnionych bólów w klatce piersiowej oraz obecności objawów nietypowych mogących być wynikiem choroby refluksowej
  • gastroskopia z pobraniem wycinka ze śluzówki przełyku – najskuteczniejsza metoda pozwalająca ocenić przełyk, żołądek i dwunastnicę; polega na oglądaniu tych narządów za pomocą rury wyposażonej w kamerę cyfrową (fiberoskop)
  • pH-metria z impedancją, 24-godzinne monitorowanie pH przełyku – umożliwia rejestrację z wysoką czułością refluksów kwaśnych i niekwaśnych oraz zasięg ich występowania
  • manometria przełyku – polega na wprowadzeniu przez nos do żółądka rurki za pomocą której mierzy się ciśnienie górnego i dolnego zwieracza przełyku, w chorobie refluksowej przełyku wykonuje się ją przed wyborem typu zabiegu operacyjnego

Leczenie w chorobie refluksowej przełyku

Leczenie tego schorzenia jest trudne i wymaga dużo zaangażowania zarówno ze strony lekarza jak i Pacjenta. Niestety rzadko zdarza się, że lekarz w gabinecie ma wystarczającą ilość czasu aby wytłumaczyć Pacjentowi co ma robić aby uporać się z refluksem. Postępowanie lekarza najczęściej ogranicza się do wypisania recepty i udzielenia kilku wskazówek. Jeśli ów lekarz dodatkowo wręczy ulotkę z podstawowymi informacjami o chorobie, to wizytę taką uważamy za bardzo udaną. Z drugiej strony większość Pacjentów nie umie, lub nie ma możliwości wprowadzić ad hoc sugerowanych przez lekarza zmian do swojego życia. Bo kto od razu rzuci palenie, zrezygnuje z wieczornego drinka albo schudnie na zawołanie 25 kg? Gdy to sobie uświadomimy, to nie zdziwi nas fakt, że choroba refluksowa przełyku jest powszechna.

Jeśli chcemy uporać się z refluksem, to nasze postępowanie powinno być kompleksowe tzn. opierać się na umiejętnym wprowadzaniu zmian w stylu życia z jeszcze bardziej umiejętnym zastosowaniem farmakoterapii. Przez umiejętną farmakoterapię rozumiem wprowadzenie leku na czas określony, tak aby uniknąć konieczności przyjmowania go do końca życia. Poza tymi dwoma metodami należy wspomnieć jeszcze o leczeniu chirurgicznym. U osób odpowiednio do niego zakwalifikowanych może przynieść ono dużo korzyści.

Zmiany w stylu życia

Na tym polu można naprawdę dużo zmienić. Moim zdaniem bardzo dużo zależy od postawy psychicznej jaką przyjmuje chora osoba. Właściwa postawa sprzyja wyleczeniu. Chodzi o to, aby złapać kontakt z rzeczywistością, rozeznać się w sytuacji i zacząć zmieniać to na co ma się wpływ. Postawy typu: rozmyślam o tym cały czas i nic z tym nie robię, albo chodzę od lekarza do lekarza i szukam cudownej pigułki, która mi to wyleczy nie spowodują pozytywnej zmiany. Trzeba wziąć się w garść, przestać się oszukiwać i zacząć działać.

Wasze pożywienie będzie Waszym lekarstwem. Hipokrates 

Właściwy sposób odżywiania w chorobie refluksowej przełyku, który dokładniej omawiam w moim poradniku polega na:

  • stosowaniu diety zgodnej z równowagą kwasowo-zasadową – najprościej mówiąc należy jeść mniej produktów kwasotwórczych np. mięsa, fastfoodów, pieczywa i więcej zasadotwórczych np. warzyw, owoców, produktów mlecznych zawierających dobroczynne bakterie (kefir, jogurt)
  • piciu między posiłkami odpowiedniej ilości wody – kluczowa informacja, to unikanie wypijanie dużej ilości wody do posiłku, co sprzyja rozdymaniu żołądka
  • regularnym piciu wybranych herbat ziołowych; mięta może nasilać refluks, koper włoski jest pomocny przy wzdęciach i zagazowaniu, rumianek dobrze działa przeciwskurczowo, melisa i szałwia zmniejszają nadmierne napięcie układu nerwowego itd
  • stosowaniu przypraw korzystnie wpływających na pracę całego przewodu pokarmowego: bazylia, oregano, koperek, kminek, majeranek
  • stosowaniu probiotyków:  zwłaszcza po antybiotykoterapii (użytej np. w celu usunięcia Helicobacter pylori), u osób z zaburzeniami takimi jak biegunka, zaparcia, nietolerancją laktozy itd. trzeba wiedzieć jaki szczep bakterii zastosować w jakiej sytuacji
  • odpowiedniej kulturze jedzenia: liczy się nie tylko to, co jesz, ale także  to, w jakich ilościach i w jaki sposób to spożywasz

Pięć nałogów refluksozależnych

  • palenie tytoniu: podrażnia błonę śluzową żołądka i przełyku, jest czynnikiem ryzyka rozwoju raka jamy ustnej i przełyku
  • picie alkoholu: rozluźnia zwieracz dolny przełyku
  • picie kawy: kofeina rozluźnia zwieracz dolny przełyku i działa moczopędnie co może powodować zakwaszenie organizmu
  • obżarstwo: sprzyja odkładaniu się tkanki tłuszczowej w jamie brzusznej, a co za tym idzie wzrostowi panującego w niej ciśnienia i w następstwie tego refluksowi
  • bezruch: niekorzystnie wpływa na cały organizm, gdy brakuje ruchu, dotlenienia to źle funkcjonują poszczególne narządy i cierpi psychika, nie ma lepszego sposobu na rozładowanie stresu niż odpowiednio dobrany do możliwości wysiłek fizyczny.

Pięć bardzo praktycznych porad

  • unikaj słodyczy i tłustych pokarmów
  • żuj gumę do żucia, tylko nie miętową
  • noś luźniejsze ubrania, unikaj zapinania paska w spodniach na najciaśniejszą dziurkę
  • unikaj kładzenia się do łóżka bezpośrednio po posiłku, odczekaj po zjedzeniu chociaż 2 godziny
  • unieś wezgłowie łóżka, śpij pod kątem nie na płasko

Farmakoterapia

Z moich doświadczeń wynika, że gro Pacjentów sądzi, iż na chorobę refluksową przełyku istnieje dobre lekarstwo – mamy w końcu XXI wiek. Osoby te oczekują, że w końcu jakiś światły lekarz przepisze im ów specyfik i że problem zniknie jak za dotknięciem czarodziejskiej róźdżki. Błąkają się te zagubione dusze od gabinetu do gabinetu, od lekarza przez doktora nauk medycznych po profesora, tracą grube pieniądze, czas i nic. Wciąż to samo: lek trochę pomaga, odstawia się piguły i wszystko wraca. Prawda w tej kwestii jest taka, że środków farmakologicznych usuwających przyczynę refluksu nie ma i trudno jest mi sobie wyobrazić aby być mogły. Dlaczego? Ano między innymi dlatego, że choroba ta nie ma jednej przyczyny, tylko jest złożonym wieloczynnikowym problemem. Problem ten powstaje w wyniku nagromadzenia się dużej ilości małych błędów, zdarzeń jakie miały miejsce w życiu osoby chorej. Sprawy te z czasem doprowadziły do zużycia połączenia przełyku z żołądkiem i trzeba zapłacić za to cenę. Cena jest u każdej osoby inna. U niektórych wystarczy, że przestaną jeść słodycze i trochę schudną, inni muszą na stałe przyjmować leki lub być poddani zabiegowi operacyjnemu.

Wracając do farmakoterapii… Lekarze mają do zaproponowania Pacjentom jedynie trzy grupy leków. Wszystkie one działają wyłącznie objawowo i są to:

  • leki zmniejszające wydzielanie soku żołądkowego: h2 blokery (np. Ranigast) oraz inhibitory pompy protonowej (np. Helicid)
  • leki prokinetyczne – ułatwiające przesuwanie się treści pokarmowej wzdłuż przewodu pokarmowego np. Zirid, Metoclopramid
  • leki osłaniające – które działają miejscowo ochronnie np. Gaviscon.

Dokładne omówienie poszczególnych grup leków wraz z odpowiedzią na pytanie o bezpieczeństwo ich stosowania znajdziesz w moim poradniku, który polecam na końcu tego wpisu.

Leczenie chirurgiczne w chorobie refluksowej przełyku

Wnioski wynikające z wieloletnich obserwacji wskazują, że fundoplikacja (zabieg polegający na opleceniu przełyku fragmentem żołądka) powinna być stosowana jedynie u starannie wyselekcjonowanych Pacjentów. Wskazania do leczenia chirurgicznego są od dawna przedmiotem kontrowersji. Zabieg najczęściej wykonuje się u osób z dużą przepukliną wślizgową rozworu przełykowego przepony oraz u chorych z uporczywymi dolegliwościami refluksowymi, które nie ustępują pomimo stosowania leczenia farmakologicznego. Przed operacją wykonuje się szczegółowe badania: m.in. gastroskopię, manometrię, pH metrię. U około 1/4 Pacjentów badania te prowadzą do zmiany pierwotnego planu operacji. Zabieg – u osób właściwie do niego zakwalifikowanych prowadzi do usunięcia objawów refluksu u ponad 90% osób. U około 1/3 operowanych po zabiegu mogą pojawić się niestety nowe problemy ze strony przewodu pokarmowego np. dysfagia pooperacyjna, zespół pofundoplikacyjny (gas-bloat syndrome), biegunka, wzdęcia. Należy też mieć świadomość, że nawet najbardziej udana operacja nie gwarantuje wyleczenia na zawsze.

Wideo umieszczone poniżej pokazuje na czym polega operacja laparoskopowa: fundoplikacja sposobem Nissena (1 min 25 s – 3 min 35 s).

Co robić kiedy leczenie nie działa?

Kiedy leczenie nie jest skuteczne trzeba znaleźć odpowiedź na pytanie dlaczego tak się dzieje? Możliwe przyczyny braku powodzenia w terapii choroby refluksowej przełyku:

  • lekceważenie zaleceń lekarskich dotyczących zmiany stylu życia: np. palenie papierosów, wsuwanie fastfoodów, tycie itd.
  • niewłaściwe stosowanie leków np. przyjmowanie zbyt małej dawki, stosowanie leku za krótko, przyjmowanie leku w niewłaściwy sposób np. łykanie inhibitora pompy protonowej po posiłku
  • nieprawidłowe rozpoznanie choroby.

Jakie inne schorzenia trzeba wziąć pod uwagę gdy leczenie nie przynosi poprawy? W nawiasie badania jakie najczęściej wykonuje się w celu ich rozróżnienia.

  • zapalenie przełyku – grzybicze, wirusowe, polekowe (wywiad lekarski, gastroskopia, badania mykologiczne – wykrywanie grzyba)
  • choroby żołądka i dwunastnicy np. choroba wrzodowa (gastroskopia)
  • choroba niedokrwienna serca (EKG, próba wysiłkowa)
  • zaburzenia motoryki przełyku (gastroskopia i manometria)
  • kamica żołciowa (USG jamy brzusznej)
  • rak przełyku (gastroskopia z pobraniem wycinka i badaniem histologicznym – ocena wycinka pod mikroskopem)
  • zapalenie i rak krtani (badanie laryngologiczne z pobraniem wycinka i oceną wycinka pod mikroskopem)
  • przewlekłe zapalenie oskrzeli, astma (spirometria, RTG klatki piersiowej).

W przypadku choroby refluksowej przełyku nieprawidłowe rozpoznanie należy zawsze brać pod uwagę gdy włączone leczenie nie przynosi poprawy. W takich okolicznościach najlepiej jest wrócić z „reklamacją” do lekarza, który je zaoordynował. Jeśli reklamacja nie przyniosła poprawy trzeba zasięgnąć drugiej opinii i umówić się do innego doktora. Artykuł ten poświęcony jest chorobie refluksowej przełyku u osób dorosłych. Mimo to przytoczę – ku przestrodze – wypowiedź Czytelniczki meduzo.pl, która musiała się bardzo dużo nastresować zanim udało się rozwiązać problem jej synka.

Ja niestety mam niemiłe wspomnienie tej choroby z powodu błędnej diagnozy u syna. 5 miesięczne niemowlę odmawiało jedzenia (mleko modyfikowane i produkty stałe), histeryzowało, spadało na wadze z dnia na dzień. Lekarze bagatelizowali problem, więc na własną rękę zrobiłam usg jamy brzusznej, które wykazało złogi w nerkach (po 5 mm). Natychmiast udałam się do szpitala klinicznego w Warszawie, tam oddzielnie zajęli się nerkami, oddzielnie niechęcią do jedzenia. Na podstawie objawów stwierdzono refluks, zalecono końską dawkę Omeprazolu, Debridatu, do tego jakieś zagęstniki do pokarmu. Nie poprawiło się nic a nic, dostaliśmy wypis. W ciągu tygodnia syn zgubił kolejne pół kg. Zawiozłam go do CZD, gdzie z miejsca wykluczono refluks, dla pewności założono phmetrię. Dodatkowo kontrast przewodu pokarmowego, badania metaboliczne itd… Szybko stwierdzono, ze syn ma zatrucie witaminami, szczególnie wit D (pediatra w rejonie zaleciła od urodzenia dosypywać Sinlac do mleka, żeby przybrał na wadze, gdyż zawsze był na 10 centylu). Stąd złogi w nerkach i utrata apetytu. Odstawiono wszelkie leki na refluks, zalecono obfite pojenie i tak po dwóch miesiącach nie było śladu po złogach i apetyt wrócił. Także podsumowując w temacie refluksu – jestem przerażona, ze tak łatwo, bez badań stwierdzają to schorzenie u dzieci i faszerują je lekami.

Rozpoznanie choroby refluksowej przełyku u osoby dorosłej jest dużo łatwiejsze niż u dziecka. Lekarz może wypytać o objawy i już na ich podstawie postawić właściwe rozpoznanie. Najmłodsze dzieci, zwłaszcza te poniżej 2 roku życia nie potrafią opowiadać o swoich dolegliwościach. Z tego powodu postępowanie w przypadku dziecka wymaga dużo większej roztropności zanim włączy się leczenie. Jestem zdecydowanym przeciwnikiem faszerowania dzieci nadmiarem syropków, witaminek, suplementów i  leków. W leczeniu dzieci bardzo często mniej znaczy więcej.  Warto o tym pamiętać, nie tylko w kontekście refluksu ale w ogóle np. w leczeniu zwykłego przeziębienia.

Co zrobić jeśli chcesz wiedzieć więcej np. o lekach albo o diecie? Poszukujesz gotowych jadłospisów?

zgaga, refluksWiedza na temat choroby refluksowej przełyku wciąż się rozwija i ewoluuje. Każdy rok przynosi coś nowego. Wraz z nabywanym doświadczeniem moje rozumienie tego zagadnienia również się zmienia. Chorobą refluksową przełyku zainteresowałem się poważniej w 2008 roku, kiedy to na zgagę i odbijanie zaczął mocno uskarżać się mój Tato. Na podstawie notatek z tamtego okresu powstało pierwsze wydanie „Choroba refluksowa przełyku. Poradnik dla Pacjenta.” W dwa latach później, na skutek przemyśleń i licznej korespondencji z Czytelnikami napisałem zupełnie od początku wydanie drugie – dostępne na chwilę obecną w sprzedaży.

Jeśli interesujesz się chorobą refluksową przełyku, to zachęcam Cię do zapoznania się z moim poradnikiem. Myślę, że dzięki temu odniesiesz wiele korzyści.

Książkę możesz kupić tutaj.

Dziękuję za odwiedziny meduzo.pl i zapraszam ponownie.

Pozdrawiam zdrowo!
Konrad Kokurewicz